ممکن است فروش یک شرکت از حدنصاب اعلام‌شده کمتر باشد، اما همان شرکت به دلیل سهامی عام بودن، وابستگی به یک هلدینگ یا قرارگرفتن در یکی از گروه‌های مقرر، همچنان ملزم به ارائه صورت‌های مالی حسابرسی‌شده باشد. برعکس، صرف ثبت شرکت به شکل سهامی خاص همیشه به این معنا نیست که بدون بررسی سال مالی، نوع فعالیت و حجم درآمد یا دارایی بتوان درباره الزام حسابرسی نتیجه قطعی داد.
پاسخ درست از کنار هم قراردادن چهار داده به دست می‌آید: نوع شخص و فعالیت، تاریخ شروع سال مالی، آخرین اظهارنامه‌ای که طبق مقررات مبنا قرار می‌گیرد و مبلغ درآمد یا دارایی. از آنجا که حدنصاب‌ها در اطلاعیه‌های دوره‌ای تغییر کرده‌اند، استفاده از یک عدد قدیمی می‌تواند تصمیم شرکت را به‌کلی تغییر دهد.
آیا شرکت شما مشمول حسابرسی است؟
برای تشخیص اولیه، ابتدا بررسی کنید آیا شرکت در یکی از گروه‌های مشمول بر اساس نوع فعالیت قرار دارد. اگر پاسخ مثبت باشد، عبور از حدنصاب درآمد یا دارایی شرط اصلی شمول نیست. اگر شرکت در آن گروه‌ها نیست، باید حدنصاب متناظر با سال مالی را کنترل کنید.
بر اساس اطلاعیه مورخ ۵ آبان ۱۴۰۴، برای اشخاصی که سال مالی آن‌ها پس از انتشار اطلاعیه آغاز می‌شود، از جمله شرکت‌های دارای سال مالی شمسی برای عملکرد ۱۴۰۵، عبور از هر یک از این دو معیار می‌تواند شمول بر اساس حجم فعالیت را ایجاد کند: جمع کل درآمد ناخالص بیش از ۵۰۰ میلیارد ریال، معادل ۵۰ میلیارد تومان؛ یا جمع دارایی‌ها بیش از ۸۰۰ میلیارد ریال، معادل ۸۰ میلیارد تومان. برای شرکت پیمانکاری، در معیار نخست دریافتی بابت پیمان‌های منعقدشده ملاک اعلام‌شده است.
| مسیر شمول | مصادیق اصلی | شرط تصمیم |
| بر اساس نوع فعالیت | بورسی یا متقاضی بورس؛ واحدهای موضوع ماده ۷ اساسنامه سازمان حسابرسی؛ شعب خارجی؛ سهامی عام؛ هلدینگ‌ها؛ نهادهای عمومی و واحدهای تابعه/وابسته | حدنصاب درآمد یا دارایی شرط اصلی این مسیر نیست |
| بر اساس حجم فعالیت | سایر اشخاص حقوقی و حقیقی مکلف به نگهداری دفاتر قانونی، از جمله سهامی خاص، تعاونی و مؤسسه غیرتجاری | عبور از حد درآمد یا دارایی اطلاعیه متناظر با سال مالی |
ماده ۲۷۲ دقیقاً چه تکلیفی ایجاد می‌کند؟
ماده ۲۷۲ قانون مالیات‌های مستقیم سازمان امور مالیاتی را مکلف می‌کند تا پایان دی‌ماه هر سال، گروه‌هایی از اشخاص حقیقی و حقوقی را بر پایه نوع یا حجم فعالیت اعلام کند که باید صورت‌های مالی حسابرسی‌شده را ارائه دهند. سازمان همچنین می‌تواند اشخاص معینی را به صورت موردی مشمول کند؛ در این حالت، ابلاغ کتبی تا پایان دی‌ماه و تاریخ شروع سال مالی در تشخیص اثر تکلیف اهمیت دارد.
صورت‌های مالی باید توسط سازمان حسابرسی یا مؤسسات حسابرسی عضو جامعه حسابداران رسمی ایران حسابرسی شود. بنابراین گزارش داخلی واحد مالی، گزارش حسابرس داخلی یا تأیید یک حسابدار مستقل که صلاحیت حرفه‌ای مقرر را ندارد، جایگزین گزارش موضوع تکلیف قانونی نمی‌شود.
اطلاعیه‌های اجرایی معمولاً دو مسیر مشمولیت را کنار هم قرار می‌دهند: مشمولیت بر اساس نوع فعالیت و مشمولیت بر اساس حجم فعالیت. این تفکیک مهم است؛ زیرا شرکتی که در مسیر اول قرار می‌گیرد نباید فقط با دیدن اینکه فروش آن از یک حدنصاب کمتر است، خود را غیرمشمول بداند.
کدام اشخاص بدون توجه به حدنصاب مشمول‌اند؟
شرکت‌های بورسی و واحدهای موضوع اساسنامه سازمان حسابرسی
شرکت‌های پذیرفته‌شده یا متقاضی پذیرش در بورس اوراق بهادار در زمره اشخاصی قرار می‌گیرند که ماده ۲۷۲ و مقررات مرتبط به‌صراحت به آن‌ها توجه دارد. همچنین شرکت‌ها و مؤسسات موضوع بندهای الف و ب ماده ۷ اساسنامه قانونی سازمان حسابرسی باید جدا از آزمون ساده درآمد و دارایی بررسی شوند.
در عمل، برای شرکت‌های فعال در بازار سرمایه، تکالیف نهاد ناظر، اساسنامه، مجمع و مقررات گزارشگری نیز می‌تواند هم‌زمان مطرح باشد. به همین دلیل، «مشمول ماده ۲۷۲ نبودن بر پایه یک حدنصاب» لزوماً به معنای نبود هر نوع الزام حسابرسی قانونی یا حرفه‌ای نیست.
شعب خارجی، سهامی عام، هلدینگ‌ها و نهادهای عمومی
اطلاعیه ۵ آبان ۱۴۰۴ این گروه‌ها را نیز در بخش مشمولان بر اساس نوع فعالیت آورده است: شعب و دفاتر نمایندگی شرکت‌های خارجی ثبت‌شده در ایران؛ شرکت‌های سهامی عام و شرکت‌های تابعه و وابسته به آن‌ها؛ شرکت‌های سرمایه‌گذاری یا هلدینگ و شرکت‌های تابعه و وابسته؛ و مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی همراه با واحدهای تابعه و وابسته.
واژه‌های «تابعه» و «وابسته» باید با ساختار مالکیت، کنترل و مقررات حاکم بر همان مجموعه تطبیق داده شوند. صرف شباهت نام شرکت‌ها یا وجود معامله با یک هلدینگ برای نتیجه‌گیری کافی نیست. اگر وضعیت مالکیت یا کنترل روشن نیست، اساسنامه، آخرین روزنامه رسمی، صورت‌های مالی تلفیقی و ترکیب سهام‌داران باید بررسی شود.
حدنصاب حسابرسی برای عملکرد ۱۴۰۵ چقدر است؟
معیار درآمد و دریافتی پیمانکاران
برای سال مالی آغازشده پس از انتشار اطلاعیه ۵ آبان ۱۴۰۴، معیار حجم فعالیت در بخش درآمد «بیش از ۵۰۰ میلیارد ریال» است. این رقم ۵۰ میلیارد تومان است. مبنا جمع کل ناخالص درآمد ناشی از فروش کالا یا ارائه خدمات، اعم از عملیاتی و غیرعملیاتی، طبق اظهارنامه مبناست.
برای شرکت‌های پیمانکاری، متن اطلاعیه به دریافتی بابت پیمان‌های منعقدشده اشاره می‌کند. بنابراین جایگزین‌کردن رقم سود پروژه، صورت‌وضعیت تأییدشده یا درآمد شناسایی‌شده حسابداری با «دریافتی پیمان» بدون تطبیق با متن اطلاعیه و سوابق پرونده ممکن است نتیجه اشتباه ایجاد کند. فهرست قراردادها، گردش دریافت‌ها و نحوه انعکاس آن‌ها در اظهارنامه باید کنار هم دیده شود.
معیار جمع دارایی‌ها و قاعده «بیش از»
معیار دوم، جمع دارایی‌های مندرج در ترازنامه یا صورت‌وضعیت مالی است. در اطلاعیه جدید، این رقم بیش از ۸۰۰ میلیارد ریال، معادل ۸۰ میلیارد تومان، تعیین شده است. اگر شرکت از هر یک از دو معیار درآمد یا دارایی عبور کند، برای شمول بر اساس حجم لازم نیست از معیار دیگر نیز عبور کرده باشد..
عبارت اطلاعیه «بیش از» است. بنابراین مساوی‌بودن دقیق با ۵۰۰ میلیارد ریال درآمد یا ۸۰۰ میلیارد ریال دارایی، فقط از جهت همان معیار حجم، عبور از حدنصاب محسوب نمی‌شود. با این حال، شمول بر اساس نوع فعالیت یا ابلاغ موردی همچنان باید جداگانه کنترل شود.
| سال عملکرد شمسی | حد درآمد یا دریافتی پیمان | حد جمع دارایی | منبع و نکته |
| ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ | بیش از ۳۰۰ میلیارد ریال؛ ۳۰ میلیارد تومان | بیش از ۵۰۰ میلیارد ریال؛ ۵۰ میلیارد تومان | اطلاعیه ۲۶ دی ۱۴۰۲؛ اظهارنامه مبنا کنترل شود |
| ۱۴۰۵ به بعد | بیش از ۵۰۰ میلیارد ریال؛ ۵۰ میلیارد تومان | بیش از ۸۰۰ میلیارد ریال؛ ۸۰ میلیارد تومان | اطلاعیه ۵ آبان ۱۴۰۴؛ سال مالی آغازشده پس از انتشار |
| قاعده مرزی | برابری دقیق با حد، عبور محسوب نمی‌شود | برابری دقیق با حد، عبور محسوب نمی‌شود | شمول نوع فعالیت و ابلاغ موردی جداگانه بررسی شود |
چرا سال مالی و اظهارنامه مبنا تعیین‌کننده است؟
حدنصاب هر اطلاعیه برای سال‌های مالی‌ای اثر دارد که طبق عبارت پایانی همان اطلاعیه پس از انتشار آغاز می‌شوند. برای نمونه، اطلاعیه ۵ آبان ۱۴۰۴ برای شرکت با سال مالی شمسی از عملکرد ۱۴۰۵ کاربرد پیدا می‌کند؛ اما یک شرکت با سال مالی غیرشمسی باید تاریخ دقیق آغاز دوره خود را با تاریخ انتشار اطلاعیه مقایسه کند.
در تعیین حجم فعالیت نیز عبارت «بر اساس آخرین اظهارنامه تسلیمی» به کار رفته است. طبق توضیح اجرایی منتشرشده درباره نامه شماره ۲۵۸/۶۶۸۱/ص مورخ ۱۴۰۴/۰۴/۱۷، منظور آخرین اظهارنامه تسلیم‌شده پیش از سال مورد رسیدگی است. برای سال مالی شمسی، این موضوع می‌تواند باعث شود اظهارنامه مبنا با سال عملکردی که در نگاه اول انتظار دارید متفاوت باشد. بنابراین تنها نگاه‌کردن به فروش جاری شرکت برای تصمیم‌گیری کافی نیست.
اگر شرکت تازه‌تأسیس است، سال مالی شکسته دارد، اظهارنامه اصلاحی داده یا درباره پذیرش اظهارنامه اختلاف وجود دارد، نتیجه باید پرونده‌محور بررسی شود. در چنین وضعی بهتر است تاریخ ثبت، شروع فعالیت، پایان دوره مالی، همه اظهارنامه‌های اصلی و اصلاحی و ابلاغ‌های سازمان مالیاتی در یک جدول زمانی قرار گیرد.
مهلت ارائه گزارش و جریمه عدم ارائه
اشخاص مشمول باید صورت‌های مالی حسابرسی‌شده را همراه اظهارنامه مالیاتی یا حداکثر ظرف سه ماه پس از انقضای مهلت ارائه اظهارنامه تسلیم کنند. نقطه شروع این سه ماه، پایان مهلت قانونی اظهارنامه است، نه لزوماً روزی که مؤدی اظهارنامه را زودتر یا دیرتر ارسال کرده است.
به‌عنوان مثال، اگر شرکتی اظهارنامه را پیش از آخرین روز مهلت ارسال کند، نباید به صورت خودکار سه ماه را از تاریخ ارسال واقعی محاسبه کند. تاریخ دقیق انقضای مهلت اظهارنامه همان دوره، تمدیدهای رسمی احتمالی و تاریخ ثبت گزارش در سامانه یا اداره امور مالیاتی باید مستند شود.
در صورت انجام‌نشدن تکلیف ماده ۲۷۲، متن قانون و اطلاعیه‌ها جریمه‌ای معادل ۲۰ درصد مالیات متعلق را پیش‌بینی کرده‌اند و درآمد مشمول مالیات نیز طبق مقررات از طریق رسیدگی تعیین می‌شود. درباره امکان بخشودگی، نحوه مطالبه یا آثار یک گزارش خارج از مهلت نباید حکم کلی داد؛ این موضوع به مقررات، بخشنامه‌های معتبر زمان رسیدگی و وضعیت پرونده بستگی دارد.
تفاوت حسابرسی قانونی با گزارش موضوع ماده ۲۷۲
«الزام حسابرسی صورت‌های مالی» و «گزارش حسابرسی مالیاتی» مفاهیم مرتبط اما یکسان نیستند. صورت‌های مالی حسابرسی‌شده درباره منصفانه‌بودن ارائه اطلاعات مالی بر اساس استانداردهای مربوط اظهارنظر می‌کند. گزارش حسابرسی مالیاتی نیز تکالیف و رسیدگی‌های مالیاتی مقرر را پوشش می‌دهد..
تعیین درآمد و دارایی مبنا
ممکن است یک شرکت به دلیل قانون تجارت، مقررات بورس، اساسنامه، قرارداد تأمین مالی یا تصمیم سهام‌داران به حسابرسی نیاز داشته باشد، حتی اگر از آزمون حجم ماده ۲۷۲ عبور نکند. از سوی دیگر، برای اجرای تکلیف مالیاتی باید گزارش و نحوه تسلیم مطابق مقررات همان دوره باشد. انتخاب حسابرس باید با توجه به صلاحیت، استقلال، ظرفیت زمانی و امکان انجام هر دو بخش موردنیاز انجام شود..
بهتر است قرارداد حسابرسی پیش از پایان سال مالی یا در نخستین فرصت پس از آن منعقد شود. تأخیر تا نزدیک موعد اظهارنامه معمولاً زمان جمع‌آوری تأییدیه‌ها، رفع مغایرت حساب‌ها، تکمیل موجودی‌ها و رسیدگی به قراردادها را محدود می‌کند؛ اما حتی شروع زودهنگام نیز نتیجه خاص مالیاتی را تضمین نمی‌کند.
چک‌لیست تشخیص و اقدام شرکت
| مرحله | داده یا مدرک لازم | نتیجه و اقدام |
| ۱. نوع فعالیت | اساسنامه، آخرین روزنامه رسمی، وضعیت بورس، ساختار هلدینگ و مالکیت | تعیین شمول مستقل از حدنصاب |
| ۲. تاریخ سال مالی | تاریخ دقیق شروع و پایان دوره مالی | انتخاب اطلاعیه قابل اجرا |
| ۳. اظهارنامه مبنا | اظهارنامه اصلی و اصلاحی دوره‌های قبل و رسید ثبت | تعیین درآمد و دارایی مبنا |
| ۴. درآمد یا پیمان | جمع درآمد ناخالص؛ برای پیمانکار فهرست دریافتی قراردادها | مقایسه با حدنصاب همان سال |
| ۵. جمع دارایی | ترازنامه یا صورت‌وضعیت مالی اظهارنامه مبنا | مقایسه مستقل با حد دارایی |
| ۶. مهلت و حسابرس | آخرین مهلت اظهارنامه، تمدید رسمی، مؤسسه عضو جامعه حسابداران رسمی | انعقاد قرارداد، برنامه اسناد و ثبت گزارش در مهلت |
پس از تکمیل این چک‌لیست، نتیجه باید در سه سطح ثبت شود: «مشمول بر اساس نوع»، «مشمول بر اساس حجم» یا «نیازمند بررسی تکمیلی». عبارت کلی «زیر حدنصاب هستیم» بدون ذکر سال مالی، اظهارنامه مبنا و هر دو عدد درآمد و دارایی، مستند قابل اتکایی برای تصمیم هیئت‌مدیره نیست.
برای بررسی اولیه می‌توانید تصویر آخرین اظهارنامه، ترازنامه یا صورت‌وضعیت مالی، اساسنامه، روزنامه رسمی تغییرات، ساختار سهام‌داری و فهرست قراردادهای پیمانکاری را آماده کنید. اگر درباره مشمولیت شرکت یا مهلت اقدام مطمئن نیستید، اطلاعات اولیه را از طریق صفحه تماس پیشگامان ارسال کنید:
پرسش‌های متداول
خیر، صرف سهامی خاص بودن به تنهایی پاسخ کامل نمی‌دهد. باید نوع فعالیت، وابستگی به گروه‌های مقرر، حجم درآمد یا دارایی، سال مالی و هر ابلاغ موردی بررسی شود. البته ممکن است اساسنامه یا مقررات دیگری مستقل از ماده ۲۷۲ حسابرسی را لازم کند.
عبور از یکی از دو معیار حجم کافی است. برای عملکرد ۱۴۰۵ شرکت با سال مالی شمسی، اگر جمع دارایی‌های اظهارنامه مبنا بیش از ۸۰۰ میلیارد ریال باشد، پایین‌تر بودن درآمد از ۵۰۰ میلیارد ریال مانع شمول بر اساس حجم نیست.
عبارت اطلاعیه «بیش از» است؛ بنابراین برابری دقیق فقط از حیث همان معیار، عبور از حدنصاب نیست. با این حال باید شمول بر اساس نوع فعالیت و ابلاغ موردی نیز کنترل شود.
از تاریخ انقضای مهلت قانونی ارائه اظهارنامه همان دوره. تاریخ ارسال واقعی اظهارنامه، اگر زودتر انجام شده باشد، نقطه شروع این سه ماه نیست. تمدید رسمی مهلت‌ها نیز باید فقط با سند رسمی همان دوره لحاظ شود.
طبق ماده ۲۷۲، صورت‌های مالی باید توسط سازمان حسابرسی یا مؤسسات حسابرسی عضو جامعه حسابداران رسمی ایران حسابرسی شود. برای پذیرش عملی، وضعیت عضویت و صلاحیت مؤسسه و مشخصات قرارداد نیز باید کنترل شود.
خیر، نباید چنین تضمینی داد. آثار گزارش و نحوه برخورد اداره مالیاتی تابع قانون، آیین‌نامه، کیفیت گزارش، رعایت مهلت و شرایط پرونده است. حسابرسی جایگزین تکمیل درست اظهارنامه و نگهداری اسناد نیست.
جمع‌بندی و مسیر اقدام
برای تشخیص الزام حسابرسی، ابتدا نوع شرکت و وابستگی‌های آن را بررسی کنید. سپس اطلاعیه متناظر با تاریخ شروع سال مالی را پیدا کنید و هر دو معیار درآمد و دارایی را روی اظهارنامه مبنا بسنجید. در پایان، مهلت قانونی، صلاحیت حسابرس و مدارک لازم را در تقویم اقدام قرار دهید.
برای عملکرد ۱۴۰۵ اشخاص دارای سال مالی شمسی، اطلاعیه ۵ آبان ۱۴۰۴ حدنصاب بیش از ۵۰۰ میلیارد ریال درآمد یا دریافتی پیمان و بیش از ۸۰۰ میلیارد ریال دارایی را اعلام کرده است. این اعداد برای همه سال‌ها قابل تعمیم نیستند و گروه‌های مشمول بر اساس نوع فعالیت نیز مستقل از آن‌ها بررسی می‌شوند.
اگر ساختار مالکیت، سال مالی غیرشمسی، اظهارنامه اصلاحی یا ابلاغ موردی دارید، یک بررسی اختصاصی لازم است. این محتوا اطلاعات عمومی است و جایگزین بررسی پرونده نیست.
